درس مبانی اخلاق استاد فاضل، تقدیم اهمّ بر مهمّ

درس مبانی اخلاق

حجه‌الاسلام شیخ جعفر فاضل

تقدیم أهمّ بر مهمّ

فرض کنید یک روز در ساعتی که همیشه به خانه بر می‌گردید، از دور متوجه می‌شوید خانه شما در آتش می‌سوزد. می‌دوید و در راه به این فکر می‌کنید که حالا چه اتفاقی برای خانواده‌ام افتاده است؟!
همۀ خانه در آتش می‌سوزد و صدای فریاد: کمک! کمک! از خانه بیرون می‌آید و هیچ‌کس جز شما در محل حضور ندارد. در این حالت دو کار می‌توان انجام داد:
یکی آنکه ابتدا سعی کنید خانه را خاموش کنید و سپس افراد داخل آن را بیرون بیاورید (با این فرض که وسایل اطفاء حریق هم فراهم باشد) و دیگری آنکه از راه باریکی که هنوز آتش نگرفته بروید داخل خانه و افراد را نجات دهید و بعد از آن به خاموش‌کردن آتش بپردازید!

خراب‌شدن خانه‌ای که سال‌ها برای داشتن آن زحمت کشیده‌اید سخت‌تر است یا ازدست‌دادن تمامی کسانی که از عمق جان دوستشان دارید؟

انسان عاقلی که تحت تأثیر غضب یا غفلت قرار نگرفته باشد، حتماً نجات خانواده خود، که انیس او هستند را بر جلوگیری از چند درصد خسارت ترجیح می‌دهد و چنانچه بر خلاف آن عمل کند، سرزنش دیگران را در کنار عذاب‌وجدان ابدی برای خود خریده است.

در این مثال به خوبی فهمیده می‌شود که هر دو موضوع بسیار مهم هستند؛ اما یکی از آن‌ها خیلی مهم‌تر است و به اصطلاح «اهم» است و چون أهم است عقل هر انسانی حکم می‌کند به تقدیم آن بر مهمّ!

این امر کاملا عقلی بوده و در فقه نیز جاری است و مثال مشهور آن مربوط به زمانی است که فرد مشغول نمازخواندن است و طلبکار برای دریافت طلب خود از ما درخواست می‌کند که طبق شرایط خودش که در کتاب‌ها آمده، امری بر امر دیگر مقدم می‌شود با اینکه هر دو مهم و واجب هستند.

تذکر: تقدیم اهم بر مهم در اسلام عزیز امری است بسیار مهم و البته پر از کاربردهای عملی و نکته‌ای که بسیار حائز اهمیت است اینکه در اسلام، حکم غیرمهم وجود ندارد، یعنی زمانی که رسول گرامی اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «بهتر است در شب، نشسته آب بنوشیم»! این خود امر مهمی است و بالاترین دلیل بر اهمیتش این است که آن را فردی گفته که لغوگویی نمی‌کند و به ابعاد دقیق روح و جسم بشر آشنا است. انکار اهمیت این امر و کوچک‌شمردن دستورات این‌چنینی، نیرنگی است از طرف شیطان تا ما را به ورطۀ بی‌توجهی کشانده و انکار اهمیت این موضوع را در ذهن ما بسازد تا حساسیت موضوعات حساس اسلام را نیز از بین ببرد.

این جمله بسیار مشهور که می‌گویند: «گیر نده! این کار که چیزی نیست!» یا «اختلاس که نکردم، مال مردم را که نخوردم، دزدی که نکردم» این عبارات وسیله‌ای است که شیطان برای کم‌اهمیت جلوه‌دادن دستورات دقیق اسلام به ذهن انسان خطور می‌دهد.
نکته قابل توجه آن است که اگر فرصتی باشد که بتوان اهم و مهم را با هم انجام داد یا اصلا فضایی جدا از هم داشته باشند، دیگر لزومی بر شناخت اهم و تقدیم آن نیست؛ چراکه اصطلاحا به قول آقایان «تزاحم» پیش نیامده است و اهم و مهم هرکدام سر جای خود انجام می‌شوند.

پس ابتدا برای تشخیص مصادیق تقدیم اهم بر مهم باید اصطلاح «باب تزاحم» را توضیح مختصری بدهیم:

فرض کنید خواندن نماز به آخر وقت کشیده شده و از طرفی به شما زنگ می‌زنند و از شما برای کاری مشورت می‌خواهند و فقط دو دقیقه مانده تا نماز قضا شود و این مکالمه قرار است ده دقیقه طول بکشد، در اینجا فقط یک حالت را می‌توان در یک زمان واحد انجام داد و ما باید یکی را مقدم کنیم، به این حالت باب تزاحم گفته می‌شود.

۲

در حالتی که گفته شد پاسخ کاملا معلوم بود؛ چراکه تزاحم بین «واجب» و «مباح» بود و این را هرکسی می‌داند که فرق اساسی واجب و مباح در اهمیت آن است؛ اما در اموری که دو واجب به هم می‌رسند چه کنیم؟! یا هرحالتی که ما را در تشخیص مصداق سردرگم کند؟ و اصلا اگر این امر عقلی است، چرا ما در بعضی مصادیق آن سردرگم می‌شویم و در نتیجه جهت‌گیری اخلاقی ناصحیحی می‌کنیم؟

گفته شد مسئلۀ تقدیم امر أهم بر مهم عقلی است، یعنی عقل می‌یابد امر اهم مقدم بر مهم است؛ اما تشخیص مصداق آن گاهی به همین سادگی نیست و بایستی نفوذ عمیقی در مسائل کرد تا آن‌جا که متوجه شویم کدام کار الان اهم است.

ادعا می‌کنیم گاهی اوقات تشخیص ساده نیست و به توجه و بررسی فکری و فراست و دانش نیاز دارد.
برای اثبات این ادعّا، نمونه‌هایی پرکاربرد را مطرح می‌کنیم که متأسفانه گاهی مُبلّغ‌های ما نیز در آن دچار اشتباه می‌شوند و گاهی هم تعصبات به ما اجازه نداده واقعیّت را از دل مفاهیم اسلامی بیرون بکشیم، هرچند خلاف احساساتی باشد که به آن‌ها عادت کرده‌ایم.

سؤال: شخصی چند میلیون پول دارد، بهتر آن است که به حج عمره مستحب برود یا برای دختران دم‌بختی که از شدت فقر به فساد کشیده می‌شوند و شرایط ازدواج برایشان فراهم نیست، جهیزیه تهیه کند؟
جواب: امام رضا(علیه‌السلام) می‌فرمایند اگر اطراف خانه خدا حاجیانی حضور داشته باشند، به‌طوری که این شعار اسلام زمین نمانده باشد، صدقه‌دادن واجب است وگرنه حج اولویت دارد!

۹۵۰۷۰۱

مقرر: محسن حسینی

پست‌های هم‌سو

پاسخ دهید