درس حق‌الناس استاد عدالتیان، ج۱و۲

درس اخلاق با موضوع: حق الناس

استاد مهدی عدالتیان

تعریف حقّ: به یکسری قوانین و مقرراتی که خداوند متعال برای منظم‌شدن جامعه وضع کرده است، حقوق گفته می‌شود.

یکی از حقوقی که امروزه کمتر رعایت می‌شود حق برادر دینی است وحال‌آنکه در روایات بر حق مؤمن تأکید فراوانی شده است، تا آنجا که مولای متقیان علی(علیه‌السلام) می‌فرمایند: خداوند متعال حقوق بندگانش را مقدم بر حقوق خود کرده است، «جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ حُقُوقَ عِبَادِهِ مُقَدِّمَهً لِحُقُوقِهِ، فَمَنْ‏ قَامَ‏ بِحُقُوقِ‏ عبادِ اللَّهِ‏ کَانَ ذَلِکَ مُؤَدِّیاً إِلَى الْقِیَامِ بِحُقُوقِ اللَّه‏»، یعنی: خداوند متعال حقوق بندگانش را بر حقوق خودش مقدم قرار داد، پس هرکس حقوق بندگان را رعایت کند حقوق خدا را در روز قیامت ادا کرده و اداء حق الناس یکی از مهم‌ترین وسیله‌های قرب الهی قرار داده شده و پاداش آن قابل توصیف نمی‌باشد تا آنجا که با فضیلت‌تر از زکات و نماز بیان شده و متمم اعمال می‌باشد  و کسانی که حق الناس را کوچک می‌شمارند، دین خدا را کوچک شمارده‌اند.

امام عسکری(علیه‌السلام) فرمودند: «أَعْرَفُ‏ النَّاسِ‏ بِحُقُوقِ‏ إِخْوَانِهِ وَ أَشَدُّهُمْ قَضَاءً لَهَا، أَعْظَمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً»،[۱] یعنی: کسی که آگاه‌تر و عمل‌کننده‌تر باشد به حق برادرش شأنش نیز از بقیه نزد خداوند بالاتر است.

حق الناسامام صادق(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «…وَ کَمَا لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ یَصِفَ فَضْلَنَا وَ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ مِنْ حُقُوقِنَا فَکَذَلِکَ لَا یَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ یَصِفَ حَقَّ الْمُؤْمِنِ وَ یَقُومَ بِهِ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَى أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ…».[۲] یعنی: همچنان که هیچ‌کس فضل ما و آنچه که خدا واجب کرد از حقوق ما را نمی‌تواند وصف کند، احدی نمی‌تواند حقّ مؤمن را وصف کند و آنچه که خدا دربارۀ مؤمنین واجب کرده را انجام دهد.

و نیز امام عسکری(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «وَ الْمَعْرِفَهُ بِحُقُوقِ‏ الْإِخْوَانِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَاتِ وَ الصَّلَوَاتِ وَ الزَّکَاهِ وَ الْحَجِّ وَ الْمُجَاهَدَات».[۳] یعنی: شناختن حق برادر دینیت بالاتر از صدقه‌دادن و زکات‌دادن و نمازخواندن است.

پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآلخ) فرمودند: «أَلَا فَلَا تَتَّکِلُوا عَلَى الْوَلَایَهِ وَحْدَهَا، وَ أَدُّوا مَا بَعْدَهَا مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، وَ قَضَاءِ حُقُوقِ الْإِخْوَانِ، وَ اسْتِعْمَالِ التَّقِیَّهِ، فَإِنَّهُمَا اللَّذَانِ یُتَمِّمَانِ الْأَعْمَالَ وَ یُقَصِّرَانِ بِهَا»[۴]، یعنی: فقط به ولایت تکیه نکنید؛ بلکه واجبات دینی و حق مؤمن را ادا کنید و تقیه پیشه کنید.

امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «مَنْ عَظَّمَ دِینَ اللَّهِ، عَظَّمَ حَقَّ إِخْوَانِهِ وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِدِینِهِ، اسْتَخَفَ‏ بِإِخْوَانِه».[۵] یعنی: کسی که دین خدا را تعظیم کند حق برادرش را تعظیم کرده و کسی که دین را کوچک بشمارد، حق برادرش را کوچک شمرده است.


یکی از اموری که روز قیامت دامن‌گیر انسان می‌شود، حق‌الناس است، چنانچه روزی پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) بعد نماز صبح رو به مردم کرده و فرمودند ای کسانی که از قبیله بنی‌نجار هستید شهیدی از قبیله شما را در برزخ نگه داشته‌اند؛ زیرا حق‌الناسی بر گردن او باقی مانده بوده است و اگر ادا نشود به او اجازۀ دخول به بهشت نمی‌دهند.

حقّ الناس مصادیق بسیاری دارد و همۀ این مصادیق به دو دسته کلی تقسیم می‌شود:

  • یک دسته آنهایی که انجام‌دادنشان واجب است؛
  • دسته دیگر حقوقی که عمل به آنها بهتر است؛ مانند محبت‌کردن به مؤمن که انجام‌دادنش خوب می‌باشد.

امام رضا(علیه‌السلام) می‌فرمایند: «إِنَّ مِنْ حَقِّ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ، الْمَوَدَّهَ لَهُ فِی صَدْرِهِ».

یعنی: یکی از حقوق مؤمن بر مؤمن، دوست‌داشتن او می‌باشد. این محبت‌کردن به برادر دینی از جمله حقوقی است که انجام‌دادنش بهتر است.

نکته: کلمه «مودّه» به‌معنای محبت همراه با عمل می‌باشد.


[۱]. التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری(علیه‌السلام)، ص۳۲۵

[۲]. بحار الأنوار، ج‏۷۱، ص۲۲۶

[۳]. التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری(علیه‌السلام)، ص۳۲۲

[۴]. بحار الأنوار، ج‏۷۱، ص۲۲۹

[۵]. بحار الأنوار، ج‏۷۱، ص۲۸۷

مقرر: مهدی رضایی

پست‌های هم‌سو

پاسخ دهید